کودک بیش فعال در مدرسه؛ چگونه با بی‌قراری و حواس‌پرتی او برخورد کنیم؟
زنگ کلاس شروع شده، همه بچه‌ها مشغول نوشتن هستند، اما فرزند شما مدام روی صندلی جابه‌جا می‌شود، با مدادش بازی می‌کند یا حواسش به صدای بیرون کلاس پرت می‌شود. معلم می‌گوید تکالیفش را نیمه‌کاره رها می‌کند و شما هم نمی‌دانید چرا با وجود هوش خوب، نمی‌تواند مثل همکلاسی هایش تمرکز کند. این شرایط برای بسیاری از والدین کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) آشناست.
واقعیت این است که کودک بیش‌فعال معمولاً از روی لجبازی یا بی‌تربیتی این رفتارها را انجام نمی‌دهد. او ممکن است در کنترل تکانه‌ها، حفظ توجه و مدیریت فعالیت‌های خود دشواری داشته باشد. سرزنش و تنبیه مداوم نه‌تنها مشکل را برطرف نمی‌کند، بلکه گاهی باعث کاهش اعتمادبه‌نفس و اضطراب کودک می‌شود.
خبر خوب این است که با شناخت درست مشکل، همکاری والدین و معلمان و استفاده از مداخلات تخصصی می‌توان به کودک کمک کرد عملکرد بهتری در مدرسه داشته باشد.
اگر فرزندتان با مشکلات توجه، تمرکز یا بی‌قراری مواجه است، مرکز کاردرمانی و توانبخشی پرورش نوین در هروی تهران می‌تواند یکی از گزینه‌های شما برای پیگیری ارزیابی و اطلاع از خدمات توانبخشی کودکان باشد.
کودک بیش فعال در مدرسه چگونه خودش را نشان می‌دهد؟
بیش‌فعالی همیشه به معنای دویدن و جنب‌وجوش زیاد نیست. بعضی کودکان بیشتر با مشکل تمرکز و حواس‌پرتی مواجه‌اند، درحالی‌که برخی دیگر رفتارهای پرتحرک و تکانشی بیشتری دارند. گروهی از کودکان نیز ترکیبی از این نشانه‌ها را نشان می‌دهند.
برای مثال، ممکن است کودکی هنگام تدریس معلم مدام به اطراف نگاه کند، وسایلش را گم کند یا دستورالعمل‌های چندمرحله‌ای را فراموش کند. کودک دیگری ممکن است بدون اجازه از جایش بلند شود، وسط صحبت دیگران بپرد یا برای منتظر ماندن در صف مشکل داشته باشد.
البته هر کودک پرانرژی یا حواس‌پرتی مبتلا به ADHD نیست. برای تشخیص، نشانه‌ها باید با سن و مرحله رشد کودک تناسب نداشته باشند، معمولاً حداقل شش ماه ادامه پیدا کرده باشند، در بیش از یک محیط دیده شوند و عملکرد او را مختل کنند.
تشخیص زودهنگام و صحیح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مشکلات خواب، اضطراب، اختلالات یادگیری و بعضی شرایط دیگر نیز ممکن است علائمی شبیه بیش‌فعالی ایجاد کنند.
چرا کودک بیش فعال در مدرسه تمرکز کافی ندارد؟
برای درک رفتار کودک، باید بدانیم که ADHD یک اختلال عصب‌رشدی است و می‌تواند بر مهارت‌هایی مانند توجه پایدار، کنترل تکانه، حافظه کاری و برنامه‌ریزی اثر بگذارد.
تصور کنید معلم از دانش‌آموز می‌خواهد کتابش را باز کند، سؤال سوم را بخواند و پاسخ را در دفتر بنویسد. برای بسیاری از کودکان انجام این مراحل ساده است، اما کودک مبتلا به نقص توجه ممکن است بخشی از دستور را فراموش کند یا پیش از شروع کار، توجهش به اتفاق دیگری جلب شود.
گاهی والدین تصور می‌کنند چون فرزندشان ساعت‌ها با بازی موردعلاقه‌اش سرگرم می‌شود، پس مشکلی در تمرکز ندارد. اما توانایی تمرکز روی فعالیت‌های جذاب لزوماً به معنای توانایی تنظیم توجه در تمام موقعیت‌ها نیست.
در چنین شرایطی، کودک بیشتر از تذکرهای مکرر به آموزش مهارت، ساختار مشخص و حمایت مناسب نیاز دارد.
چگونه با بی‌قراری کودک بیش‌فعال در کلاس برخورد کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که از کودک بخواهیم تمام مدت کلاس کاملاً بی‌حرکت بنشیند. درحالی‌که برای بعضی کودکان مبتلا به ADHD، مدیریت نیاز به حرکت دشوار است.
معلم می‌تواند با در نظر گرفتن فرصت‌های کوتاه حرکتی، شرایط مناسب‌تری فراهم کند. برای مثال، سپردن مسئولیت پخش برگه‌ها، پاک کردن تخته یا انجام حرکات کششی کوتاه در زمان مناسب ممکن است به کودک کمک کند.
همچنین بهتر است کودک در قسمتی از کلاس بنشیند که عوامل حواس‌پرتی کمتری وجود دارد و معلم بتواند ارتباط چشمی مناسبی با او برقرار کند.
به‌جای گفتن مداوم «تکان نخور»، بهتر است رفتار موردانتظار را مشخص کنیم. مثلاً بگوییم: «پنج دقیقه روی این تمرین کار کن، بعد یک استراحت کوتاه داریم.»
این روش هم انتظار را برای کودک روشن‌تر می‌کند و هم احتمال تجربه موفقیت را افزایش می‌دهد.
راهکارهای مؤثر برای کاهش حواس‌پرتی کودک در مدرسه
کودکان مبتلا به نقص توجه معمولاً از برنامه‌های ساده، قابل‌پیش‌بینی و مرحله‌به‌مرحله سود می‌برند. هدف این نیست که تمام عوامل حواس‌پرتی را حذف کنیم، بلکه باید محیط یادگیری را متناسب با نیاز کودک تنظیم کنیم.
تقسیم تکالیف به بخش‌های کوچک
وقتی کودک با یک صفحه طولانی از تمرینات روبه‌رو می‌شود، ممکن است حتی شروع کردن برایش دشوار باشد. بهتر است تکلیف به چند قسمت کوچک تقسیم شود و پس از انجام هر قسمت، بازخورد مشخصی دریافت کند.
برای مثال، به‌جای اینکه بگوییم «همه این صفحه را حل کن»، می‌توانیم از او بخواهیم ابتدا سه سؤال را انجام دهد.
استفاده از تشویق و تقویت مثبت
تشویق زمانی مؤثرتر است که دقیق و مرتبط با رفتار باشد. به‌جای گفتن «آفرین، بچه خوبی هستی»، بهتر است بگوییم: «خیلی خوب بود که امروز تکلیفت را تا آخر انجام دادی.»
جدول امتیاز، پاداش‌های کوچک و بازخورد فوری می‌توانند در قالب یک برنامه رفتاری مناسب به افزایش رفتارهای مطلوب کمک کنند.
استفاده از برنامه تصویری
بعضی کودکان با دیدن برنامه روزانه بهتر متوجه می‌شوند چه کاری باید انجام دهند. استفاده از تصاویر، چک‌لیست‌های کوتاه و یادآورهای دیداری می‌تواند به مدیریت تکالیف و وسایل مدرسه کمک کند.
البته انتخاب این روش‌ها باید با توجه به سن، توانایی‌ها و نیازهای کودک انجام شود.
نقش والدین در مدیریت بیش‌فعالی کودک
وقتی معلم از بی‌قراری یا حواس‌پرتی کودک شکایت می‌کند، طبیعی است که والدین نگران شوند. اما تبدیل این نگرانی به سرزنش مداوم، معمولاً کمکی به حل مشکل نمی‌کند.
بهتر است والدین با معلم ارتباط منظم داشته باشند و درباره رفتارهای مشخص کودک صحبت کنند. برای مثال، به‌جای اینکه فقط گفته شود «تمرکز ندارد»، مشخص شود در چه ساعت‌هایی، هنگام کدام فعالیت‌ها و با چه شرایطی حواس‌پرتی بیشتر می‌شود.
در خانه نیز داشتن برنامه خواب منظم، زمان مشخص برای تکالیف، فرصت فعالیت بدنی و محیط نسبتاً آرام می‌تواند کمک‌کننده باشد.
یکی از نکات مهم، توجه به نقاط قوت کودک است. ممکن است فرزند شما در نقاشی، ساخت وسایل، ورزش یا حل مسئله توانایی خوبی داشته باشد. تقویت این توانایی‌ها می‌تواند به حفظ اعتمادبه‌نفس او کمک کند.
کاردرمانی چگونه به کودک بیش فعال در مدرسه کمک می‌کند؟
کاردرمانی کودکان بیش‌فعال با هدف بهبود مشارکت کودک در فعالیت‌های روزانه، مدرسه و بازی انجام می‌شود. کاردرمانگر ابتدا بررسی می‌کند که کودک در چه فعالیت‌هایی مشکل دارد و چه عواملی مانع عملکرد مناسب او می‌شوند.
برای مثال، ممکن است کودک در سازمان‌دهی وسایل مدرسه، نوشتن تکالیف، پیروی از دستورالعمل‌ها یا تنظیم رفتار هنگام فعالیت‌های گروهی مشکل داشته باشد.
بسته به نیاز کودک، برنامه کاردرمانی می‌تواند شامل تمرین مهارت‌های اجرایی، آموزش راهکارهای خودتنظیمی، اصلاح فعالیت‌ها، تقویت مهارت‌های حرکتی و همکاری با والدین و معلمان باشد.
در برخی کودکان، مشکلات پردازش حسی نیز وجود دارد و ممکن است نیاز به ارزیابی جداگانه داشته باشد. بااین‌حال، همه کودکان مبتلا به ADHD مشکل پردازش حسی ندارند و اثربخشی روش‌های حسی برای کاهش علائم اصلی بیش‌فعالی قطعی نیست.
کاردرمانی جایگزین تمام درمان‌های ADHD نیست. بسته به سن کودک و شدت مشکلات، آموزش والدین، مداخلات رفتاری مدرسه و گاهی درمان دارویی با نظر پزشک نیز ممکن است لازم باشد.
چه زمانی باید برای بیش‌فعالی کودک به متخصص مراجعه کنیم؟
اگر بی‌قراری و حواس‌پرتی کودک فقط گاهی اتفاق می‌افتد، لزوماً جای نگرانی نیست. اما زمانی که این رفتارها به‌طور مداوم بر یادگیری، روابط اجتماعی یا زندگی خانوادگی اثر می‌گذارند، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
برای مثال، اگر فرزندتان مرتب تکالیفش را فراموش می‌کند، نمی‌تواند فعالیت‌های متناسب با سن خود را به پایان برساند، در کلاس با مشکلات رفتاری مکرر روبه‌رو می‌شود یا اعتمادبه‌نفسش به دلیل تذکرهای مداوم کاهش یافته، بهتر است مشکل را جدی بگیرید.
ارزیابی ADHD معمولاً توسط متخصص واجد صلاحیت و با دریافت اطلاعات از والدین و مدرسه انجام می‌شود. پس از مشخص شدن نیازهای کودک، می‌توان درباره خدمات حمایتی و توانبخشی مناسب تصمیم گرفت.
کاردرمانی کودکان بیش‌فعال در مرکز پرورش نوین هروی تهران
وقتی کودک در مدرسه مرتب تذکر می‌گیرد، تکالیفش نیمه‌کاره می‌ماند و هر روز با ناراحتی به خانه برمی‌گردد، این شرایط فقط روی نمرات او اثر نمی‌گذارد؛ بلکه ممکن است اعتمادبه‌نفس و علاقه‌اش به مدرسه را نیز کاهش دهد.
در چنین موقعیتی، والدین به راهکارهای عملی نیاز دارند؛ راهکارهایی که به جای سرزنش کودک، به او کمک کنند مهارت‌های لازم برای مدیریت فعالیت‌های روزانه را یاد بگیرد.
مرکز کاردرمانی و توانبخشی پرورش نوین در هروی تهران می‌تواند یکی از گزینه‌های خانواده‌هایی باشد که به دنبال پیگیری ارزیابی و اطلاع از خدمات کاردرمانی مرتبط با مشکلات توجه، تمرکز و عملکرد تحصیلی کودکان هستند.
برای خانواده‌های ساکن هروی، پاسداران، نارمک، حسین‌آباد، مجیدیه، شمس‌آباد، تهرانپارس و سایر محله‌های شمال شرق و شرق تهران، انتخاب یک مرکز توانبخشی در محدوده هروی می‌تواند رفت‌وآمد و پیگیری منظم جلسات را آسان‌تر کند.
در برنامه‌ریزی توانبخشی کودک بیش فعال در مدرسه، توجه به تفاوت‌های فردی اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک کودک بیشتر در حفظ توجه مشکل داشته باشد و کودک دیگری در کنترل رفتارهای تکانشی یا سازمان‌دهی تکالیف به حمایت نیاز داشته باشد. به همین دلیل، بهتر است والدین هنگام تماس با مرکز پرورش نوین درباره امکان ارزیابی اولیه، خدمات متناسب با سن کودک و نحوه همکاری با خانواده اطلاعات دریافت کنند.
اشتباهات رایج در برخورد با کودک بیش فعال در مدرسه
یکی از آسیب‌زننده‌ترین رفتارها، مقایسه کودک با خواهر، برادر یا همکلاسی‌هایش است. جملاتی مانند «چرا نمی‌توانی مثل بقیه آرام باشی؟» ممکن است احساس ناکامی را در کودک افزایش دهند.
تنبیه مکرر برای رفتارهایی که کودک در کنترل آن‌ها مشکل دارد نیز معمولاً راهکار مناسبی نیست. بهتر است رفتارهای موردانتظار به‌روشنی آموزش داده شوند و برای تقویت آن‌ها از روش‌های مثبت استفاده شود.
اشتباه دیگر، انتظار تغییر سریع پس از چند جلسه مداخله است. بهبود مهارت‌های توجه، خودتنظیمی و سازمان‌دهی معمولاً نیازمند تمرین، پیگیری و همکاری خانه و مدرسه است.
نتیجه‌گیری
بیش‌فعالی و نقص توجه می‌توانند دوران مدرسه را برای کودک و خانواده دشوار کنند، اما با شناخت درست مشکل و حمایت مناسب می‌توان شرایط یادگیری و مشارکت کودک را بهبود بخشید.
همکاری والدین و معلمان، استفاده از راهکارهای رفتاری، تنظیم محیط کلاس و در صورت نیاز خدمات تخصصی، از بخش‌های مهم مدیریت ADHD هستند.
اگر به دنبال کاردرمانی کودکان بیش‌فعال در هروی، پاسداران یا نارمک هستید، می‌توانید برای اطلاع از خدمات مرتبط با توجه، تمرکز و مهارت‌های عملکردی کودکان با متخصصان ما در مرکز کاردرمانی و توانبخشی پرورش نوین در هروی تهران تماس بگیرید.
